رهروان بي مهلت ، گذرندگان بيخويش و بي هدف و عاطلان كوي نشين هر كدام براي خود قصّه اي داشتند .  کوچه اما به رسم عادت هميشگي به هر عابري سلام مي گفت . پا که به كوچه باز می شد بوها و صداها پيش از رنگ ها و نقش ها به استقبال مي آمدند ؛ صداي چوب پنبه زني ، اوستاي لحاف دوز سفارش تازه اي گرفته بود . صداي هي هي و هاي هاي نمدمالها ، آنها طرح نقش تازه اي ریخته بودند . صداي ارّه خراطي كه نويد تولّد كودكي را مي داد و صداي شكستن سفالينه اي بي رنگ كه اين روزها كمتر خريداري دارد . بوها هم آشنا بودند ؛ بوي پشمی كه انگار هنوز مجال رويش داشت ، بوي رنگی كه كوزه گر بر جان گل مي زد . بوي چوب و صمغ تازه ، چه كسي مي گفت كه چوب هاي بريده شده ديگري حيات ندارند . بوي ادويه ، اندوخته قديمي انسان از طبيعت . عطري قديمي كه در تكرارها بوي ماندگي نگرفته بود . بوها و صداها كم كم جا باز مي كردند و رنگ ها عيان مي شدند ؛ دكانها با دربهاي دو لنگه اي چوبي بزرگ ، نشسته بالاتر از سطح و دكانداراني فرتوت با كلاههاي سپيد نخي . در آرزوي حاجي شدن و دست در حلقة حرم زدن و حلال كردن آن چند پاره استخوان كه پايدارترين نماينده بودنشان بود . حضور يك مشتري ، خاطره و آرزو که واپس مي نشست  و نرخ روز همان بود كه بود .     

خريدار ، تسبيح تازه اي مي خواست ؛ تسبيحها ريز و درشت ، چوبي ، گلي ، شيشه اي ، آويخته به گلميخها . آن سو تر ازدحام دیگری . مردم تند تند به سمتی مي رفتند كه بوي نان را به رهگذران گرسنه هديه مي داد امّا مقصد آن جا نبود ؛ مقصد نزديك بود . جايي كه رنگ ها ، نقش ها ، تصوير ها به يك چيز اشاره مي كردند . اشاره اي ناب به بيكرانگي انسان در مجاورت لطفي بيكران . آنجا مسجد بود . با همان كاشي هاي سبز آبي ، با همان حوض مربع شكل و آن شيرهای زرد قديمي ، ظهر كه مي شد متولّی مسجد سر مي كشید توي كوچه و نگاهی مي انداخت به آسمان و رد خورشيد را دنبال مي كرد تا ميانه نظرگاهش . زمان اگر زمان حضور بود ؛ مسجد يكپارچه فرياد مي شد . صدايی خواهنده که كاسبان را وامي داشت تا قفل بر دربها بزنند و به مسجد آيند . تماشاي وضو گرفتن ديگران چه آرامبخش بود . ذكرها به هم گره مي خورد و نيازها سبكتر جلوه مي كرد . انگار همه حاجت روا شده بودند . مسجد محلّه سقفي داشت نزديك به زمين و ديوارهايي كه رودر رو ايستاده بودند و فاصله ها اندك اندك پر مي شد . ديگر هيچ چيز از هيچ چيز جدا نيود . هيچكس از هيچكس جدا نبود . پيكره جان مي گرفت . جان مسجد ، جان مي گرفت .

این روزها اما کوچه خالی مانده است . محله خالی مانده است . مرکز شهر خالی مانده است . آخر اجبارها همه را گریزانده است . کوچه ها دیگر نه شکل دارند و نه محتوا . خانه های مخروبه و غیرقابل دفاع برای رهگذران هشدارند . این خانه ها به ندرت ساکنی دارند ؛ آن هم مهاجران و پناهندگانی که راه به جایی ندارند . این کالبد فرسوده سالهاست که نه به آمده ای سلام می گوید و نه با رونده ای وداع می کند .

همه آموخته ایم که ساده ترین راه ، فراموش کردن است ، بی تفاوت ماندن است . مالکان قدیمی از عدم بضاعت مالی می گویند و متولیان امور شهر از نیاز به یک سرمایه گذاری کلان دور از دسترس . همه در جستجوی رویای توسعه ای که گویی قرار نیست با الگوی رشد شهری منطبق شود .

نیاز امروز شاید ، توجه ای افزونتر به سرمایه های اجتماعی و فرهنگی  است ؛ وقتی که مردم و مسئولان تصویری مشترک از آینده شهر خود خلق کنند . تصویری چنان دلخواه و مترقی که تعامل متقابل را باعث گردد . ما یک نهاد قدرتمند می خواهیم که تعریف کاملی از توسعه پایدار و فراگیر ارائه کند . توان برنامه ریزیهایی قابل پردازش داشته باشد . راهکارهایی برای جلب مشارکتهای خصوصی بیابد . باید بر مبنای اولویتهای فرهنگی رابطه بین انسان و فضا تعریف شود . ما به یک بازآفرینی درونی نیاز داریم .

نوشتن همیشه از یک چرایی عقلانی شروع می شود . چرایی که در زمینه ای اجتماعی بروز یافته است . پس نمی توان به سادگی گفت که ما اگر عقب ایم به دلیل عدم برداشتهای ذهنی ما از محیط پیرامون ماست . ما قومی متاثر از وقایع ایم . قدرت حسی بالایی داریم . در گره گشایی بد عمل کرده ایم اما نادیده نگذشته ایم . اکنون سوال اینجاست که چرا عمق و ژرفای اندیشه ما نتوانسته است یک گویش معناشناسانه را پدید آورد ؟ چرا یک ذهن تصویرساز نتوانسته است خود را با لغات بازآفرینی کند ؟

به گمان من پاسخ بسیار ساده است . ما در یک مقایسه ابدی گرفتار شده ایم . ذهن در یک تنازع با خود آنقدر سبک و سنگین می کند که عملا فرصت از دست می رود . ما پشت سکوت خود پنهان شده ایم چون از دیده شدن می ترسیم و زبان به عنوان عقلانی ترین ابزار ارتباطی در طول سالیانی بسیار الکن مانده است .

حرف برای گفتن داشته ایم . ذهن خلاق داشته ایم . نگرشهایی متفاوت داشته ایم اما اهل تعارف هم بوده ایم . ما در مجموعه باورهایمان یک اوی مطلق خلق کرده ایم و یک بیش دانی فرضی برایش تعریف کرده ایم . ما در برابر این اوی بسیار دان ، بیان اندیشه های خود را گستاخی دانسته ایم . کلمات اینگونه فراموش شده اند . اینگونه خالی شده اند . کلمات در برابر عدم ایمان ما به خود از واگویی اندیشه دور مانده اند .

این کارگفت غیرمستقیم زبان به ما فرصت انکار داده است . روی سخنمان همیشه با مخاطبانی است که می توانیم به غایبانی حاضر بدلشان کنیم . آیا این بدان معنا نیست که ما اساسا ذهنی مبتنی بر استعاره داریم که سعی بر رمزآمیز کردن زبان گفتارمان دارد ؟ آیا ظاهر کنایه آلود گویش ما سبب از میان رفتن عمق محتوایی آن نشده است ؟ و آیا این آسیب نادیده انگاشته شده باعث سردرگمی ما و حرکت به سمت یک زبان معیار نیست ؟!

این روزها شاهد عدم تعادل رفتارها بودیم . تهدیدها را کنار عوامفریبیها نشاندیم . راست و دروغها جا عوض کردند و آنقدر اخبار ضد و نقیض شنیدیم که باورمان شد که هیچ راستی راست نیست .  این روزها نمودارهای مترادف یکدیگر را حاشا کردند . به جای تحلیل تحقیر کردیم . به جای اثبات تکذیب کردیم . به غربال اطلاعات پرداختیم . این را بگویید و این را نگویید به راه انداختیم . برای اولین بار مناظره کردیم تا ایراد و انتقاد و پیشنهاد و راهکارهای احتمالی را به هجو رقیب پیوند زنیم . محتوا را عقب زدیم تا کارکردها نمایانتر شود . این روزها شیوه جایگزین هدف شد و هدف شعاری که دلخواه نبود . نقد مدیریت به نفی شخصیتها منجر شد . منطق قربانی عدم توافق شد و همدلیهای سابق به عدم اعتماد منجر گشت . این روزها از مرز ناهماهنگی گذشتیم و به تضاد رسیدیم .

و ما با همه دگرگونی نماها از ورطه تعارض گذشتیم و انتخاب کردیم . مرحله واکنش عینی به نتیجه را سپری کردیم و وارد بازنمود ذهنی آن شدیم . اکنون اما نیاز به همسو شدن و تعامل داریم . همسو شدن به معنای همشکل شدن نیست . تعامل به معنای مدارا نیست . باید به حداقل اختلافات برسیم تا با هماهنگی به سمت اهداف حرکت کنیم . ما یک سند چشم انداز داریم و تحلیلگرانی منصف که باید با شفافیت بیان و تیزی انتقاد قوه مجریه را یاری دهند . یادمان باشد که یک دولت مردمی باید به شدت از نمادسازیهای بی محتوا بپرهیزد و در پی شکل دهی یک هویت جعلی نباشد . چهار سال پیش علیرغم همه کاستیها ، سالهای طرح مسئله بود . مشکلات عیانتر دیده شدند . بسیاری از نیازها و مطالبات در حاشیه مانده فرصت نمود یافتند . بپذیریم که تخریب و مخدوش کردن نیروی اجرایی کشور در این زمان از ما و دیگران چهره ای مقبولتر نخواهد ساخت . بسط شکافها و رسمیت بخشیدن به آنها هم مشکلی را حل نخواهد کرد . کنار کشیدن و گسترش یاس اجتماعی هم تیشه به ریشه خود زدن است . اینجا ایران است . کشوری که شهروند درجه دو نمی خواهد . کشوری که همه پای خوب و بد آن ایستاده ایم و معتقد به ارزشهایی هستیم که تنها حاصل چند دهه نیست . امنیت و آرامش امروز را باید پاس داشت و سعی کرد که با همه تمایزات اثرگذار باشیم .

باید سعی کنیم تا گروه گرایی را تبدیل به تجانسات و تعاملاتی هم پیوند در سطح برتر کنیم و در برابر هم با انعطاف بیشتری عمل کنیم . مسلما این همبستگی و انعطاف ما را از خطاهای مکرر و بازتولیدهای هزینه بر مصون نگه می دارد و مهمتر از همه سبب بازگشت اعتماد عمومی و مصون نگه داشتن جامعه از آسیبهای فرهنگی جبران ناپذیر خواهد شد .

و آن روز دخترک فریبکار تمام مدت کنار تخته سیاه ایستاد و از حضور در زنگ تفریح محروم شد . 

پس باید تلاش کنیم که رقابت بازدارنده را تبدیل به چاره اندیشی محققانه کنیم و فراموش نکنیم که ارزش قلم و بیان والاتر از بسط تنازعات و جدلهاست ؛ البته جایگاه دفاع منطقی همواره محفوظ است .

امروز هم بدرقه دیگری را شاهدیم . کسی که آمد ؛ لختی پا سست کرد و به تماشا ایستاد و بعد ناصبورانه گذشت . نقشی که ماند از او ، شد دفتر شعری نشسته بر باد که حافظه زمین سالهاست که مجال نیکوسپاری را از یاد برده است .

شعر آصفی شعری است در تجلی ؛ گویی همان کلمات تحقیر شده واپس نشسته صیقل یافته اند در بیانی که تنها یک منتقد اجتماعی صرف را به یاد نمی آورد . بلکه شده اند تصویر عاشقانه سرایی که می تواند ذهن و اندیشه آزادش را از ملموسترین مسایل اجتماعی تا برهوت خشک واژه های مهربانی این سرزمین بگستراند . شعری که با بیانی طنزآلود و ستیزه جو هجو می کند و با زبانی پرمباهات و بی قرار زادگاه خود را می ستاید .

در شعر او پراکندگی موضوعات چیزی از روانی بیان نمی کاهد . وقتی حرف از هویت و نمادهای بومی است سخن بی اراده در اوج است . توصیفاتی که نیاز به تامل و انتخاب آگاهانه ندارند و خاستگاهی ذهنی و منشأ پویایی داشته اند . اینجا زبان عقل در پس زبان دل جا می ماند و شعر به تمامی نمایان می شود . شعری اخلاقگرا که به عمد وامی ماند از شرح معشوقه در حجاب . حاصل تربیتی که پیدا و پنهان را برایمان مرزبندی کرده است . محدوده ای که بار عاطفی کلمات پدید آورده اند و در شعر او گاه سخت دست و پاگیر شده است اما شاعر زیباگوی سرزمین ما با هیجانی مختص خود واژه ها را نامتناهی می کند ؛ مطلوبی که متاسفانه امروز آن را در شعرهایمان کمتر احساس می کنیم  . یک ضعف برانگیختی که اشعار قریب به اتفاق شاعران این دیار را به هم شبیه کرده است . شاعران مقابله و مناظره که در این مرزبندی بازتاب یکدیگرند و دخل و تصرف حسی بر پایه تکرار الگوهایی چون سید و آصفی و مرتب از عمق شعرشان کاسته است . تجربه کردن تجربه های خودانگیخته دیگران مصداق حرکت تسلسل واری است که شور شعر را تباه کرده است . نگاه اجتماعی ، ذهنی یا طبیعتگرای حاکم بر شعر را می توان پاس داشت  لیک نه با شعر بدون استعاره ، شعر بدون ایهام ! که گاه سادگی زبان مساوی می ماند با ساده انگاری احساس !

اگر در جستجوی چیستی و چگونگی اعتنای عام به شعر دیروزیم باید که این پوسته را کمی بشکافیم ؛ با تعابیر آشتی کنیم . پاک اندیشی را به جای پاک گویی علم کنیم . شعر زبان تمرکز نیست . زبان بی پروایی است . اگر عناصر موجود کافی نیست نگرشهای تازه ابداع کنیم . زبان ، فرهنگ ، احساس ، اعتقاد زاینده اند . اگر بازسازیشان کافی نیست مولد شویم . نگاه تحسین برانگیز را در کنار نقد منصفانه پذیرا شویم . از این زبان طراوت ، شادی خلق کنیم . خردگرایی محض شعر را به استحاله می کشاند . باور کنیم که زبانمان طبیعتی پر جنب و جوش دارد و می تواند گویای الهامات ذهنی و روحیمان باشد . همانگونه که در شعر آصفی دیده می شود .

 قصد من در این مجال نقد شعر امروزمان نیست . امیدوارم عزیزان بر من خرده نگیرند که اگر حرفی گفته شد صرفا از سر انتظاری است که زبان آوران این سرزمین پدید آورده اند ؛ آنانی که خاموشی بیان امروزشان را نمی توان به آسانی باور کرد !

همه طلبکار هم می شویم اگر خیلی منصف باشیم و نخواهیم با بیتفاوتی فقط بگذریم .

حالا اینجاییم و برابرمان فرهنگی که به سمت انزوا در حرکت است ؛ عاری از جوشش درونی . موقعیتهایی که دور می شوند . فرصتهایی که تکرار نمی شوند .

امسال باید سال دردشناسی ، علت یابی و ارائه راه حل باشد . امسال باید به دنبال شناخت جامعه خود باشیم . هدفهایی تعریف شده را دنبال کنیم . گاهی فقط تماشاچی بوده ایم . گاهی حتی مخرب . گاهی پشت به خود ایستاده ایم . وقت تغییر فرا رسیده است . ما همیشه به جای جایگزین کردن بهتر به جای بدتر و ارتقا دادن و ارتقا یافتن خط کشیده ایم و گذشته ایم . حذف فرهنگ بومی ما را به اینجا رسانده است . در مقام ارزشگذاری فرهنگی با تردید روبروییم . اگر در جستجوی نشاط اجتماعی دیرین خود هستیم لااقل به دنبال کسب ضرورتها باشیم .

امسال هم دارد روزهای آخرش را سپری می کند . سالی که به زعم من سال خوبی بود . این که ما هر سال قسمتی از داشته هایمان را از دست می دهیم چندان هم غیر طبیعی نیست . اینکه بدانیم چه چیزهایی آنقدر برایمان مهمند و ارزش دارند که نباید از دستشان بدهیم اهمیت دارد .

امسال سال تجربه هاست . سالی که بعد از قرنها بیصدایی و تکصدایی ، همصدایی را آموختیم . مهارتهای تحلیلی را آموختیم . حرف زدیم . انتقاد کردیم . حمایت کردیم .

و مصمم شدیم بر شناخت و احیای همه مفاهیمی که به طور مستقیم یا غیر مستقیم تداعیگر نام بهبهان است .

امسال نیاز به ابزارهای تازه را حس کردیم و به مولفه های مشخص تر زیستی – ذهنی رسیدیم . امسال یاد گرفتیم که بحران را هم می توان به تعامل بدل کرد .

اما امسال فرصت ارزنده ای را از دست دادیم . برگزار نشدن همایش روز بهبهان پایان تصور خوشی بود که یکسال در اندیشه و قلب و جانمان پرورانده بودیم و سخت بود که مجموعه ای پر توانتر از خواست ما عقبمان بنشاند . سال دیگر اما فرصتی دوباره خواهد بود که انشاالله هدفمندتر حرکت خواهیم کرد .

و حرف آخر :

عادت کرده ایم همه چیز را قسمت کنیم . زمان را و لحظه را ، حتی خودمان را و این سهمهای معین تقدیر گنگی شده اند که در پذیرش آن محو مانده ایم . بهار اما ، هجای ساده ای است که می گوید : همیشه می توان تغییر کرد . همیشه می توان تغییر داد .

پس حضور این زیباترین بهانه آغاز بر وب نویسان فرهیخته همشهری مبارک باد !

اینجا باید کمی به روشهایی بپردازیم که بدون تجزیه و تحلیل در ذهن و فرهنگ ما نهادینه شده اند . نگرشهایی که مبتنی بر مقایسه ، دووجهی دیدن ، پندار و جزئی نگری هستند .

ما همواره در حال انجام یک مقایسه ذهنی هستیم . مقایسه ای که همراه شده است با خودبرتربینی و غروری ذاتی که هر بار ما را می کشاند به بن بست ما وضعیت بهتری داریم نسبت به ...  . شاید بتوان آن را با نوعی عزت نفس خلط کرد که پذیرش حداقلها را برایمان آسان کرده است . اغلب ما با این دست جملات بزرگ شده ایم که داده خدا را شکر . ما خیلی بهتر از بعضیها هستیم یا امروز بگذرد فردا خدا کریم است . این نوع تفکرات در جامعه ما بخصوص در افراد مسن تر نوعی جبرگرایی را پدید آورده است و قابلیت خطر کردن را از آنها و ما گرفته است .  

آنچه که امروز باید بیاموزیم این است که مطلوبیت یک فرایند کمالجوی و رو به رشد است ؛ مفهومی که متاسفانه در اذهان اغلب ما با بد نبودن مترادف شده است و یا تنها به سطوح مادی زندگی ما پرداخته است .

در این سامان یقین مبنایی تجربی دارد . پس نوگرایی در هاله ابهامات عقیم مانده و به جای آن تقلید در همه شئون زندگی جاری شده است . اوج زندگی بدون تنوع را می توان با گذر از کوچه و پس کوچه ها به راحتی حس کرد . ما با رنگ ، با فرم و با خلاقیت سخت بیگانه ایم . البته این عدم تمرکز ما با جلوه های شاد زیستن به معنای عدم دانش ما نیست . شاید بتوان بزرگترین علت آن را گرفتار ماندن در چنبره عادت دید . عادتی که خود تابعی است است از توابع دو وجهی اندیشیدن ما ؛ وقتی که همه چیز یا مثبت اند یا منفی ؛ جدولی دو خانه که از هر تفکری ، خوب و بد می سازد و سبب جهت گیری برای دفاع یا دفع می شود . نگاهی که ما را از انتخاب راههای میانه و تجربه دریافتهای متفاوت محروم گردانیده است . افراط و تفریط در تک تک زوایای زندگیمان نمایان است و اگر کسی بخواهد راه سومی برگزیند متهم به عدم صداقت می شود .

ما اساس بودنمان را بر پایه پندار بنا کرده ایم نه واقعیت و این پندار مجموعه آن چیزهایی است که دیگران درباره ما می اندیشند . برای گریز از به اصطلاح در دهان خلق بده نشدن دور مانده ایم از سازوکار محاسبه گرایی تخصصی در جهت حفظ یا کسب منافع عمومی و گاه حتی خصوصی خود .

بارها از خود پرسیده ایم که با وجود این همه وحوه مشترک چرا تا این حد و اندازه گسیختگی ؟! مگر نه این است که پیش ساختهای مشترک تاریخ و زبان و فرهنگ و قومیت در یک فضای واحد سبب یگانگی و رشد معرفتی است . پس این عدم تعادل ناشی از چیست . همه معتقدیم که اینجا آنگونه که درخور مردمان آن است پیشرفت نداشته است در حالی که در شرایطی مهیا برای سازندگی قرار داریم .

ما خوب می دانیم که رشد جوامع تابع رشد زمانی نیست . می دانیم که رشد یک مفهوم غیر ایستا و ضابطه دار است . مفهومی که اعتقاد می خواهد و باید مبنایی ذهنی پیدا کند و چهار چوبی عقلانی بر پایه عینیت داشته باشد . رشد مفهومی جاذب است و باید در تک تک افراد یک جامعه به شکل عاملی روشمند رسوخ کند تا بتوانیم از مرحله بلاهت خطاناپذیری و انحصار طلبی گذر کنیم .

جنگ برای ما آموزشکده بزرگی بود که باید مفاهیم و ارزشهایش را بازیابی و باز شناسی کنیم ! هر کس سر خود را بگیرد و برود ؟ یا با ادعای بی ادعایی پا پس بکشد ؟ این که نمی شود . همه می دانیم که این خانه ماست . شهر و زادگاه ماست و هر جا که باشیم ما را به نام این گوشه از زمین خدا می شناسند . پس کمی بیندیشیم تا شاید دریابیم که این جزئی نگری معمول ، ما را از بازشناسی کلیت مجموعه اهداف دور نموده و فرصت حرکت و دفاع منطقی از هدف را به منازعات و تعصباتی برای اثبات مفروضات خود بدل کرده است .